سۈنئىي ئىدراك ئاۋاز مودېلى قوزغىلىۋاتىدۇ. تۇنجى قېتىمدا سەل ۋاقىت ئېلىشى مۇمكىن (تەخمىنەن 5 ~ 15 سېكۇنت)، سەۋر بىلەن كۈتۈپ تۇرۇڭ...
مۇھەددىسلەر سەردارى ئىمام بۇخارىي
مۇھەددىسلەر سەردارى ئىمام بۇخارىي
بۆلۈم: “مۇھەددىسلەر سەردارى ئىمام بۇخارىي”(ھ. 194 – 256 / م. 810 – 870)
1. كىرىش سۆز: ئىلىم ئۆگىنىشنىڭ كاتتىلىقى ۋە ھەدىس ئەھلىنىڭ شەرىپى
بۆلۈم: “1. كىرىش سۆز: ئىلىم ئۆگىنىشنىڭ كاتتىلىقى ۋە ھەدىس ئەھلىنىڭ شەرىپى”«قۇرئان كەرىم» مۇسۇلمانلارنى ئىلىمدىن باشقا ھېچقانداق نەرسىنى ئاللاھنىڭ زىيادە قىلىپ بېرىشىنى سوراشقا بۇيرۇمىغان بولۇپ، ئاللاھ تائالا ئىلىم ھەققىدە پەيغەمبىرىمىزگە:
﴿«ئى پەرۋەردىگارىم! ئىلمىمنى كۆپەيتىپ بەرگىن» دېگىن﴾ (سۈرە تاھا، 114-ئايەت)
دېگەن. يەنە ئاللاھ سۇبھانەھۇ ۋە تائالا مۆمىنلەردىن بىر تۈركۈم كىشىلەرنى دىندا ئالىم بولۇشقا قىزىقتۇرۇپ:
﴿مۆمىنلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ جىھادقا چىقىشى لايىق ئەمەس… ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ھەربىر جامائەدىن بىر تۈركۈمى دىنىي ئالىم بولۇپ، ئۆزلىرىنىڭ قەۋمىنىڭ قېشىغا قايتقاندىن كېيىن، قەۋمىنىڭ ئاللاھتىن قورقۇشى ئۈچۈن، ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرۇش مەقسىتىدە (نېمىشقا ئىلىم ئۆگىنىشكە) چىقمىدى؟﴾ (سۈرە تەۋبە، 122-ئايەت)
دەپ ئەمر قىلغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام پاك سۈننىتىدە نۇرغۇن ھەدىسلىرى ئارقىلىق ئىلىم تەلەپ قىلغۇچىغا كاتتا مۇكاپاتلارنى ۋەدە قىلىپ: «كىمكى ئىلىمنى كۆزلەپ بىر يولدا ماڭىدىكەن، ئاللاھ ئۇنىڭغا جەننەت يولىنى ئاسانلاشتۇرۇپ بېرىدۇ»1 دېگەن.
شۈبھىسىزكى، دىن ۋە دۇنيا ياخشىلىقىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن ئىلىم ئىلىملەرنىڭ ئەڭ ئەۋزىلىدۇر. ھەدىس ئىلمى ئەنە شۇنداق شەرەپلىك ئىلىملەرنىڭ تۇغى بولۇپ، ئاللاھ تائالا: ﴿قىيامەت كۈنىدە ھەممە ئادەمنى ئۇلارنىڭ ئىمامى بىلەن چاقىرىمىز﴾ (سۈرە ئىسرا، 71-ئايەت)2 دەيدۇ. ھەدىس ئەھلى ئۈچۈن ئەنە شۇنىڭدىنمۇ شەرەپلىك مەرتىۋە يوقتۇر، چۈنكى ئۇلارنىڭ رەسۇلۇللاھتىن باشقا ئىمامى يوقتۇر.
بۇ ئۈممەت ئىچىدىن بىر تۈركۈم بۈيۈك زاتلار ئوتتۇرىغا چىقىپ، پەيغەمبىرىمىزنىڭ سۈننىتىنى يالغان-ياۋىداق ۋە چاڭ-توزانلاردىن تازىلاش ئۈچۈن كېچىلىرىنى بىدار، كۈندۈزلىرىنى سەپەردە ئۆتكۈزگەن. ھەدىس سەركىلىرى ۋە ئۇستازلىرىنىڭ ئىچىدە ئىمام بۇخارىي ئەنە شۇ كاتتىلارنىڭ پېشۋاسىدۇر. ئىمام مۇسلىم ئۇنى «ھەدىس ئىللەتلىرىنىڭ تەڭداشسىز دوختۇرى» دەپ تەرىپلىگەن.
2. نەسەبى، تۇغۇلۇشى ۋە ياشلىقى
بۆلۈم: “2. نەسەبى، تۇغۇلۇشى ۋە ياشلىقى”ئىمام بۇخارىينىڭ تولۇق ئىسمى: ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبنى ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى مۇغىيرە ئىبنى بەردىزبەھ ئەلجۇئفىي ئەلبۇخارىيدۇر. ئۇ ھىجرىيە 194-يىلى شەۋۋال ئېيىنىڭ 13-كۈنى (مىلادى 810-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى) جۈمە كۈنى قەدىمىي مەدەنىيەت بۆشۈكى بولغان بۇخارا شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن3.
ئۇنىڭ دادىسى ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىم تەقۋادار، سالىھ ۋە ھەدىس ئالىمى بولۇپ، مەشھۇر ھەدىسشۇناس ئىمام مالىك ئىبنى ئەنەس ۋە ھەمماد ئىبنى زەيدلەردىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان مۆتىۋەر زات ئىدى. دادىسى ۋاپات بولۇش ئالدىدا: «ئاللاھقا قەسەمكى، تاپقان مال-دۇنيارىم ئىچىدە بىر تەڭگە ھارام ياكى بىر تەڭگە شۈبھىلىك مال بارلىقىنى بىلمەيمەن» دەپ ۋەسىيەت قالدۇرغان. ئىمام بۇخارىي كىچىك يېشىدا يېتىم قالغان بولۇپ، ئانىسىنىڭ ئالاھىدە پەرۋىشى ۋە تەقۋادار تەربىيىسىدە ئۆسۈپ يېتىلگەن.
3. كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ قايتىپ كېلىشى ۋە ھافىزلىق زېھنى
بۆلۈم: “3. كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ قايتىپ كېلىشى ۋە ھافىزلىق زېھنى”ئىمام بۇخارىي بالىلىق دەۋرىدە كۆزى كۆرمەس بولۇپ قالغانىدى. ئانىسى كېچە-كۈندۈز يىغلاپ، ئىخلاس بىلەن ئاللاھقا يالۋۇرۇپ دۇئا قىلدى. كۈنلەرنىڭ بىرىدە ئانىسى چۈشىدە ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنى كۆرىدۇ. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا: «ئى ئايال! سېنىڭ كۆپ يىغلاپ قىلغان دۇئايىڭ سەۋەبىدىن ئاللاھ ئوغلۇڭنىڭ كۆزىنىڭ نۇرىنى قايتۇرۇپ بەردى» دەيدۇ. ئەتىسى ئانىسى ئويغانسا، كىچىك مۇھەممەدنىڭ كۆزى تولۇق يورۇغان ئىدى.
ئىمام بۇخارىي كىچىكىدىنلا تەڭداشسىز ئەقىل-پاراسىتى، ئۆتكۈر زېھنى ۋە ئاجايىب يادلاش قابىلىيىتى بىلەن كۆزگە كۆرۈندى:
- ئۇ ئون ياشقا يەتمەيلا مەكتەپتە قۇرئان كەرىمنى تولۇق يادلاپ تۈگەتتى.
- ئاندىن ھەدىس يادلاشقا كىرىشىپ، ئون ياشتىن ئاشقاندا تۈرلۈك ھەدىس كىتابلىرىنى، ھەدىس راۋىيلىرىنىڭ نەسەبلىرىنى تولۇق ئۆزلەشتۈردى.
- تېخى 11 ياش ۋاقتىدىلا، بۇخارادىكى مەشھۇر ھەدىس ئۇستازى داخىلىينىڭ دەرسىدە ئۇستازنىڭ بىر سەنەدتە يۈز بەرگەن خاتالىقىنى ئەدەپ بىلەن تۈزىتىپ بەرگەن ۋە ئۇستازى ئۇنىڭ بىلىمىگە قايىل بولۇپ خاتالىقىنى تۈزەتكەن4.
- ئۇ 16 ياشقا كىرگەندە، ئىبنى مۇبارەك ۋە ۋەكىئ ئىبنى جەرراھنىڭ كىتابلىرىنى پۈتۈنلەي يادلاپ بولغانىدى.
4. ئىلىم تەلەپ قىلىش سەپەرلىرى
بۆلۈم: “4. ئىلىم تەلەپ قىلىش سەپەرلىرى”ھىجرىيە 210-يىلى، ئىمام بۇخارىي 16 ياشقا كىرگەندە، ئانىسى ۋە ئاكىسى ئەھمەد بىلەن بىللە ھەج سەپىرى ئۈچۈن مۇقەددەس مەككە شەھىرىگە باردى. ھەج مەۋسۇمى ئاخىرلاشقاندا، ئانىسى بىلەن ئاكىسى ۋەتىنى بۇخاراغا قايتتى؛ ئەمما ئىمام بۇخارىي ئىلىم تەھسىل قىلىش مەقسىتىدە مەككەدە قېلىپ قالدى.
شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇنىڭ پۈتۈن ھاياتىنى قاپلىغان شانلىق ئىلىم سەپەرلىرى باشلاندى:
- ھىجاز (مەككە ۋە مەدىنە): ئۇ بۇ يەردە ئۇزۇن يىللار تۇرۇپ ھەدىس توپلىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسجىدىدە، ئاي يورۇقىدا تۇرۇپ مەشھۇر «تارىخۇل كەبىر» ناملىق قامۇسىنى يېزىپ چىقتى.
- ئىراق (بەغداد، بەسرە، كۇفە، ۋاسىت): بەغدادقا كۆپ قېتىم باردى، ھەدىس ئىمامى ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل بىلەن كۆرۈشتى ۋە دەرس ئالدى.
- شام (دەمەشىق، ھىمس، بەيرۇت) ۋە مىسىر، مەغرىب: بىرەر سەھىھ ھەدىسنى ئاڭلاش ياكى سەنەدىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئايلارچە مۈشكۈل سەپەرلەرنى باستى.
- خۇراسان ۋە ماۋەرائۇننەھر (مەرۋى، بەلخ، نىشاپۇر، رەي، سەمەرقەند): ئۆز يۇرتلىرىدىكى مىڭلىغان ھەدىس ئۆلىمالىرى بىلەن ئىلمىي سۆھبەتلەردە بولدى.
ئىمام بۇخارىي ئۆزى مۇنداق دەيدۇ: «مەن مىڭدىن ئارتۇق ئۇستازدىن بىلىم ئالدىم، ھەربىر ئۇستازىمدىن كۆپلىگەن ھەدىسلەرنى سەنەدلىرى بىلەن يازدىم. مەن يازغان ھەربىر ھەدىس چوقۇم: ‹ئىمان سۆز ۋە ئەمەلدۇر، زىيادە بولىدۇ ۋە كېمىيىدۇ› دەيدىغان سۈننەت ئەھلىدىن ئېلىندى»5.
5. تەڭداشسىز زېھنى ۋە بەغدادتە كۆرسەتكەن مۆجىزىلىك ئىمتىھان
بۆلۈم: “5. تەڭداشسىز زېھنى ۋە بەغدادتە كۆرسەتكەن مۆجىزىلىك ئىمتىھان”ئىمام بۇخارىينىڭ يادلاش قابىلىيىتى ئىسلام تارىخىدا ئادەم ئەقلىنى لال قىلىدىغان ئاجايىب بىر مۆجىزە ئىدى. ھاشىم ئىبنى ئىسمائىل بايان قىلىپ مۇنداق دەيدۇ:
«بۇخارىي بىز بىلەن بەسرە ئالىملىرىنىڭ ھۇزۇرىدا ھەدىس يازاتتى. بىز ھەممىمىز يېزىۋالاتتۇق، ئەمما ئۇ ھېچنەرسە يازمايتتى. بىز ئۇنىڭغا: ‹سەن نېمىشقا يازمايسەن؟ ئۆمرۈڭنى زايا قىلىۋاتامسەن؟› دەپ تەنبىھ بەردۇق. 16 كۈن ئۆتكەندىن كېيىن ئۇ بىزگە: ‹سىلەر كۆپ سۆزلەپ كەتتىڭلار، قېنى خاتىرەڭلارنى چىقىرىڭلار› دېدى. بىز خاتىرىمىزنى ئاچتۇق، ئۇ بىز يېزىۋالغان ئون بەش مىڭدىن ئارتۇق ھەدىسنىڭ ھەممىسىنى يادتىن بىرەر ھەرپ قالدۇرماي باشتىن-ئاخىر ئوقۇپ بەردى. ھەتتا بىز خاتىرىمىزدىكى خاتالىقلارنى ئۇنىڭ ئاغزىدىن چىققان سۆز بويىچە تۈزەتتۇق!»6.
ئۇنىڭ ھەدىستىكى چەكسىز پاراسىتى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىغا تارقالغاندا، بەغداد ئالىملىرى ئۇنى سىناپ بېقىشنى قارار قىلدى:
- ئۇلار يۈز ھەدىسنى تاللاپ، ھەربىر ھەدىسنىڭ مەتنى بىلەن سەنەدىنى بىر-بىرىگە ئالماشتۇرۇپ قايمۇقتۇردى (بىر ھەدىسنىڭ سەنەدىنى باشقا ھەدىسكە ئۇلىدى).
- ئاندىن ئون كىشىنى تەيىنلەپ، ھەربىرىگە ئوندىن قالايمىقانلاشتۇرۇلغان ھەدىسنى بەردى.
- بەغداد مەسجىدىدە پۈتۈن ئۆلىمالار ۋە خەلق ئالدىدا چوڭ مەجلىس قۇرۇلدى.
- ئون ئالىم ئارقا-ئارقىدىن چىقىپ ھېلىقى ئالماشتۇرۇلغان يۈز ھەدىسنى ئوقۇپ: «بۇ ھەدىسنى بىلەمسىز؟» دەپ سورىدى. ئىمام بۇخارىي ھەربىرىگە تەبەسسۇم بىلەن: «بۇنداق ھەدىسنى بىلمەيمەن» دەپ جاۋاب بەردى.
- ئاخىرىدا ئىمام بۇخارىي ئورنىدىن تۇرۇپ، بىرىنچى ئادەمدىن تارتىپ ئونىنچى ئادەمگىچە ھەممىسىنىڭ ئوقۇغان يۈز ھەدىسىنى رەت تەرتىپى بويىچە تاقا-تاق ئەسلەپ كۆرسەتتى: «سەن پالانى ھەدىسنى مۇنداق ئوقۇدۇڭ، ئەسلىدە ئۇنىڭ سەنەدى ئۇنداق ئەمەس، مۇنداق، مەتنى بولسا مۇنداق…» دەپ، ئالماشتۇرۇلغان يۈز ھەدىسنىڭ خاتا باغلانغان سەنەدلىرىنى توغرىسىغا ئۇلاپ، ھەممىنى يادتىن قايتۇرۇپ تەرتىپكە سېلىپ بەردى.
بۇ ھەيران قالارلىق ھافىزلىق تالانتىنى كۆرگەن پۈتۈن بەغداد ئۆلىمالارى ئىمام بۇخارىينىڭ ئالدىدا باش ئېگىپ، ئۇنىڭ ھەدىستە «مۆمىنلەرنىڭ ئەمىرى» ئىكەنلىكىنى بىر ئېغىزدىن ئېتىراپ قىلدى7.
6. «سەھىھۇل بۇخارىي»نىڭ دۇنياغا كېلىشى
بۆلۈم: “6. «سەھىھۇل بۇخارىي»نىڭ دۇنياغا كېلىشى”ئىمام بۇخارىينىڭ ئەڭ بۈيۈك شۆھرىتى ۋە ئىسلام ئۈممىتىگە قالدۇرغان ئەڭ قىممەتلىك گۆھىرى — «ئەلجامىئۇس سەھىھ» (سەھىھۇل بۇخارىي) دۇر. بۇ كىتابنىڭ يېزىلىشىغا ئىككى مۇھىم سەۋەب تۈرتكە بولغان:
- ئۇستازىنىڭ تەۋسىيەسى: ئۇستازى، مەشھۇر ھەدىسشۇناس ئىسھاق ئىبنى راھۇۋەينىڭ مەجلىسىدە بىر كۈنى: «ئەگەر سىلەردىن بىرىڭلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ پەقەت سەھىھ ھەدىسلىرىنىلا ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ئىخچام كىتاب تۈزسە نەقەدەر ياخشى بولاتتى» دېگەن سۆز چىققان. بۇ سۆز بۇخارىينىڭ قەلبىدە بىر نىشانغا ئايلانغان.
- كۆرگەن چۈشى: ئىمام بۇخارىي چۈشىدە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنى كۆرىدۇ. ئۇ قولىدا بىر يەلپۈگۈچ تۇتۇپ رەسۇلۇللاھنىڭ يۈزىدىكى چىۋىن-پاشىلارنى ھەيدەۋاتقان بولىدۇ. تەبىرچىلەردىن بۇنىڭ تەبىرىنى سورىغاندا: «سەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىگە چاپلانغان يالغانلارنى سۈپۈرۈپ تاشلايسەن» دەپ جاۋاب بېرىلگەن8.
ئىمام بۇخارىي بۇ كاتتا ئەسەر ئۈچۈن ئۆمرىنىڭ 16 يىلىنى سەرپ قىلدى:
- ئۇ ئۆزى يادلىغان 600 مىڭدىن ئارتۇق ھەدىس ئىچىدىن ئەڭ كۈچلۈك، راۋىيلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى، ئۇدۇل كۆرۈشكەنلىكى ۋە ئادالىتى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يەتكەن مىڭلىغان ھەدىسلەرنى ئەستايىدىل تاللاپ چىقتى.
- ئۇ ئۆزى مۇنداق دەيدۇ: «مەن ‹جامىئۇس سەھىھ›كە كىرگۈزگەن ھەربىر ھەدىسنى يېزىشتىن بۇرۇن غۇسۇل قىلىپ، ئىككى رەكئەت ئىستىخارە نامىزى ئوقۇپ، قەلبىم تولۇق خاتىرجەم بولغاندىن كېيىنلا ئاندىن كىتابقا كىرگۈزدۇم».
بۇ كىتاب ئۈستىدە بۈتۈن ئۈممەت ئىتتىپاققا كەلگەن بولۇپ: «ئاللاھ تائالانىڭ كىتابى قۇرئان كەرىمدىن قالسىلا يەر يۈزىدىكى ئەڭ ئىشەنچلىك، ئەڭ سەھىھ كىتاب سەھىھۇل بۇخارىيدۇر» دەپ باھا بېرىلگەن.
7. باشقا مۇھىم ئەسەرلىرى
بۆلۈم: “7. باشقا مۇھىم ئەسەرلىرى”ئىمام بۇخارىي پەقەت «جامىئۇس سەھىھ» بىلەنلا چەكلەنمەي، ئىسلام پەنلىرى ساھەسىدە نۇرغۇن مۆتىۋەر ئەسەرلەرنى يازدى:
- «ئەلئەدەبۇل مۇفرەد»: ئىسلام ئەخلاقى ۋە ئىجتىمائىي ئەدەپ-قائىدىلىرىگە بېغىشلانغان نادىر ھەدىسلەر توپلىمى.
- «ئەتتارىخۇل كەبىر»: ھەدىس راۋىيلىرىنىڭ تارىخى، ھاياتى ۋە ئىشەنچلىكلىكى ھەققىدىكى دەۋر بۆلگۈچ قامۇس.
- «ئەتتارىخۇل ئەۋسەت» ۋە «ئەتتارىخۇس سەغىر».
- «كىتابۇس سۇلەساﺋ»: پەيغەمبىرىمىز بىلەن ئۆزى ئارىسىدا پەقەت 3 راۋىي بولغان ئالىي سەنەدلىك ھەدىسلەر توپلىمى.
- «خەلقۇ ئەفئالىل ئىباد»: ئەقىدە ساھەسىدىكى ئەسەر.
- «ئەلجۇزئۇ فىل قىرائەتى خەلفەل ئىمام» ۋە «رەفئۇل يەدەين فىس سالات».
8. ئەخلاقى، تەقۋادارلىقى ۋە ساخاۋىتى
بۆلۈم: “8. ئەخلاقى، تەقۋادارلىقى ۋە ساخاۋىتى”ئىمام بۇخارىي بىلىم بىلەن ئەمەلنى بىرلەشتۈرگەن كاتتا زات ئىدى:
- تىلىنى پاك تۇتۇش: ئۇ مۇنداق دېگەن: «غەيۋەت قىلىشنىڭ ھارام ئىكەنلىكىنى بىلگەن كۈنۈمدىن باشلاپ ھېچبىر كىشىنىڭ غەيۋىتىنى قىلىپ باقمىدىم. قىيامەت كۈنى ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىغا بارغاندا بىرەر كىشى مېنىڭ ئۇستۈمدىن دەۋا قىلمىسا ئىكەن دەيمەن». ھەدىس رىۋايەتچىلىرىگە باھا بەرگەندىمۇ ناھايىتى ئېھتىياتچان بولۇپ، «مەتـرۇك» (تاشلانغان) دېگەن ئېغىر سۆزنى ئورنىغا «ئۇنىڭغا ئۆلىمالار سۈكۈت قىلغان» ياكى «ھەدىستە تاشلانغۇچى» دەپ تىل تۇتقان.
- ساخاۋەت ۋە كۆمەك: ئۇ دادىسىدىن قالغان سودا-تىجارەت بايلىقىنى ئوقۇغۇچىلارغا، پېقىر-مىسكىنلەرگە ياردەم بېرىشكە سەرپ قىلاتتى. نۇرغۇن تالىپلارنىڭ بارلىق خىراجىتىنى ئۆز يېنىدىن چىقىراتتى.
- ئىبادەت ۋە قۇرئان تىلاۋىتى: رامىزان ئايلىرىدا كۈندۈزى بىر قېتىمدىن، كېچىلىك تەراۋىھ نامازلىرىدا ھەر ئۈچ كۈندە بىر قۇرئاننى تولۇق خەتمە قىلاتتى.
9. سىناقلار، ھەسەتخورلارنىڭ فىتنىسى ۋە ۋاپاتى
بۆلۈم: “9. سىناقلار، ھەسەتخورلارنىڭ فىتنىسى ۋە ۋاپاتى”ئىمام بۇخارىي ھاياتىنىڭ ئاخىرقى دەۋرلىرىدە نىشاپۇر ۋە يۇرتى بۇخارادا چوڭ ئىززەت-ھۆرمەتكە ئېرىشتى. مەجلىسلىرىگە مىڭلىغان كىشىلەر قىستىلىپ كېلەتتى. بۇ ئەھۋال بەزى كۈندەش، ھەسەتخور كىشىلەرنىڭ ئۆچمەنلىكىنى قوزغىدى:
- نىشاپۇردا «لەفزى قۇرئان» مەسىلىسىدە ئۇنىڭغا تۆھمەت چاپلاندى. ئىمام بۇخارىي فىتنە چوڭايماسلىقى ئۈچۈن جىمجىت ھالدا نىشاپۇردىن كېتىپ ئۆز ۋەتىنى بۇخاراغا قايتتى.
- بۇخارادا ئۇنى خەلق قىزغىن داغدۇغا بىلەن قارشى ئالدى. لېكىن كېيىنچە بۇخارا ھاكىمى خالىد ئىبنى ئەھمەد ئەززۇھلىي ئىمام بۇخارىيدىن ئوردىغا كېلىپ، ئۆزىنىڭ پەرزەنتلىرىگىلا خاس ھالدا ئايرىم كىتاب ئوقۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلدى.
- ئىمام بۇخارىي ئىلىمنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى قوغداپ: «مەن ئىلىمنى خارلاپ سۇلتاننىڭ ئىشىكىگە ئېلىپ بارمايمەن. كىمكى بىلىمگە مۇھتاج بولسا مەسجىدكە ياكى ئۆيۈمگە كەلسۇن» دەپ جاۋاب بەردى. ھاكىم يەنە: «ئۇنداقتا ئاددىي خەلق سېنىڭ دەرسىڭگە كىرمىسۇن، پەقەت مېنىڭ بالىلىرىمغىلا ئوقۇپ بەر» دېگەندە، ئىمام: «مەن ھېچكىمنى ئىلىمدىن مەھرۇم قىلالمايمەن» دەپ قەتئىي رەت قىلدى.
- نەتىجىدە غەزەپلەنگەن ھاكىم ئىمام بۇخارىينى ئۆز يۇرتى بۇخارادىن سۈرگۈن قىلىشقا بۇيرۇدى.
ئىمام بۇخارىي كۆڭلى سۇنۇق ھالدا بۇخارادىن چىقىپ، سەمەرقەند ئەتراپىدىكى خەرتەڭ يېزىسىغا بېرىپ، ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ يېنىغا چۈشتى. ئۇ بۇ يەردە كېچىلىرى ئاللاھقا يالۋۇرۇپ دۇئا قىلدى:
«ئى ئاللاھىم! شۇنچە كەڭ بۇ زېمىن ماڭا تار كېلىپ قالدى. ئەگەر بەندىلىرىڭگە فىتنە ئىرادە قىلغان بولساڭ، مېنى فىتنىگە پاتماي پاك ھالىتىمدە دەرگاھىڭغا ئالغايسەن!»9.
ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ مۇبارەك دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى. ئىمام بۇخارىي قاتتىق كېسەل بولۇپ، ھىجرىيە 256-يىلى رامىزاننىڭ ئەڭ ئاخىرقى كۈنى كېچىسى (روزى ھېيت ئاخشىمى خۇپتەن ۋاقتىدا) 62 يېشىدا پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ قۇياشى ئالەمدىن ئۆتتى10. ئەتىسى ھېيت كۈنى پېشىن نامىزىدىن كېيىن سەمەرقەند يېنىدىكى خەرتەڭدە دەپنە قىلىندى.
ئاللاھ بۇ ئۇلۇغ ئىمامغا چەكسىز رەھمەت قىلسۇن! ئۇ رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنى تا قىيامەتكىچە يورۇتۇپ تۇرىدىغان ئەڭ گۈزەل بىر مىراس قالدۇرۇپ كەتتى.
پايدىلانغان مەنبەلەر
بۆلۈم: “پايدىلانغان مەنبەلەر”- ئەبۇلفەزل مۇھەممەد ئىبنى تاھىر ئەلمەقدىسىي ۋە ئەبۇ بەكرى ھازىمىي: «شۇرۇتۇل ئەئىممەتىس سىتتە» (بىرۇت، 1984)، 10-بەت.
- مۇھەممەد مۇھەممەد ئەبۇ زەھۋ: «ئەلھەدىس ۋەل مۇھەددىسۇن»، 354–356-بەتلەر.
- ئەبۇ بەكرى كافىي: «مەنھەجۇل ئىمام ئەلبۇخارىي فى تەھقىقىل ئەھادىس ۋە تەئلىلىھا» (دارۇ ئىبنى ھەزم، 2000).
- خەتىب باغدادىي: «تارىخۇ باغداد»، 15-توم، 124-بەت.
- نەۋەۋىي: «تەھزىبۇل ئەسمائى ۋەللۇغات»، 1-توم، 74-بەت.
- ئىبنى كەسىر: «ئەلبىدايە ۋەننىھايە»، 11-توم، 33-بەت.
- مەنبە: www.alukah.net (ئەرەبچىدىن تەرجىمە قىلغۇچى: زۇلپىقار، ساجىيە بىلىملەر تورى، p=1308).
Footnotes
بۆلۈم: “Footnotes”-
«سۈنەنى تىرمىزىي»، 2646-ھەدىس. شەيخ ئەلبانىي: «سەھىھ» دېگەن. ↩
-
بۇ ئايەتتىكى «ئىمام» سۆزى: پەيغەمبەر، كىتاب ياكى ئەمەل دەپ تەپسىر قىلىنغان. ↩
-
«شۇرۇتۇل ئەئىممەتىس سىتتە»، 10-بەت. ↩
-
«ئەلھەدىس ۋەل مۇھەددىسۇن»، 354-بەت. ↩
-
مەجەللەتۇل ئۈممە، شۆۋۋال سانى، ھ. 1402، 50-بەت. ↩
-
«ئەلھەدىس ۋەل مۇھەددىسۇن»، 356-بەت. ↩
-
«تارىخۇ باغداد»، 15/124; «تەھزىبۇل ئەسمائى ۋەللۇغات»، 1/74. ↩
-
«مەنھەجۇل ئىمام ئەلبۇخارىي»، 455-بەت. ↩
-
«مۇۋەتتا مالىك»، 508-ھەدىس مەزمۇنى بويىچە. ↩
-
ئىبنى كەسىر: «ئەلبىدايە ۋەننىھايە»، 11/33. ↩