- ئىسىملىق جۈملە (الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ): ئىسىم بىلەن باشلىنىپ، تۇراقلىق، ئۈزلۈكسىز مەۋجۇت بولغان ھالەت ۋە سۈپەتنى ئىپادىلەيدۇ: مُحَمَّدٌ مُسْتَمِعٌ (مۇھەممەد ئاڭلىغۇچىدۇر).
- پېئىللىق جۈملە (الْجُمْلَةُ الْفِعْلِيَّةُ): پېئىل بىلەن باشلىنىپ، مەلۇم ۋاقىت ئىچىدە يۈز بەرگەن ئۆزگىرىشچان ھەرىكەتنى ئىپادىلەيدۇ: سَمِعَ مُحَمَّدٌ (مۇھەممەد ئاڭلىدى).
- بىرەر ئىش-ھەرىكەتنى باشلىغانلىقنى بىلدۈرىدىغان «كَادَ» تۈرىدىكى تولۇقسىز پېئىللاردۇر:
- بَدَأَ (باشلىدى)
- أَخَذَ (كىرىشتى، تۇتۇش قىلدى)
- جَعَلَ (باشلىدى)
- طَفِقَ (تۇتۇش قىلدى)
- شَرَعَ (باشلىدى)
- أَنْشَأَ (باشلىدى).
- ۋەزىپىسى ۋە ئىئرابى: ئىگىنى پىش قىلىدۇ (اسم مرفوع)، خەۋەرنى زەبەر قىلىدۇ (خبر في محل نصب).
- شەرتى: خەۋىرى چوقۇم «أَنْ» قوشۇلمىغان كەلگۈسى زامان پېئىلى (فعل مضارع) بولۇشى شەرت:
- طَفِقَ يَخْصِفُ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ (جەننەت يوپۇرماقلىرىدىن ئۈستى-بېشىنى يېپىشقا كىرىشتى).
- أَخَذَ الطَّالِبُ يَكْتُبُ الدَّرْسَ (ئوقۇغۇچى دەرسنى يېزىشقا كىرىشتى).
- جَعَلَ الْمُدَرِّسُ يَشْرَحُ الْقَاعِدَةَ (ئوقۇتقۇچى قائىدىنى چۈشەندۈرۈشكە باشلىدى).
ئىسىملىق جۈملىدىكى خەۋەر (الْخَبَرُ) تۆۋەندىكى 4 تۈرنىڭ بىرىدە كېلىدۇ:
- يەككە سۆز (مُفْرَدٌ): جۈملە بولمىغان يەككە ئىسىم — الْعِلْمُ نُورٌ (ئىلىم نۇردۇر).
- پېئىللىق جۈملە (جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ): الطَّالِبُ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ (ئوقۇغۇچى قۇرئان ئوقۇۋاتىدۇ).
- ئىسىملىق جۈملە (جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ): الْمَدْرَسَةُ فُصُولُهَا وَاسِعَةٌ (مەكتەپنىڭ دەرسخانىلىرى كەڭرىدۇر).
- جۈملىگە ئوخشاش تەركىب (شِبْهُ جُمْلَةٍ):
- كىرىش سۆزلۈك ئىسىم (جار ومجرور): الْكِتَابُ فِي الْحَقِيبَةِ (كىتاب سومكىدا).
- رەۋىش (ظرف): الْقَمَرُ بَيْنَ السَّحَابِ (ئاي بۇلۇتلارنىڭ ئارىسىدا).
- مەجبۇرىي ئالدىن كېلىدىغان ئورۇنلار (وُجُوبًا):
- خەۋەر زەرف ياكى جار-مەجرۇر بولۇپ، ئىگە ئېنىقسىز (نكرة) بولسا: فِي الْفَصْلِ طَالِبٌ (دەرسخانىدا بىر ئوقۇغۇچى بار).
- خەۋەر جۈملىنىڭ بېشىدا كېلىشى شەرت بولغان سوراق ئالماشلىرىدىن بولسا: أَيْنَ الْمُدَرِّسُ؟
- ئىگىدە خەۋەرنىڭ بىر بۆلىكىگە قايتىدىغان ئالماش بولسا: فِي الدَّارِ صَاحِبُهَا (ئۆيدە ئۆينىڭ ئىگىسى بار).
- ئىختىيارىي ئالدىن كېلىدىغان ئورۇنلار (جَوَازًا): ئىگە ئېنىق (معرفة) بولسا، خەۋەرنى ئالدىغا ئۆتكۈزۈش ياكى ئۆتكۈزمەسلىك ئىختىيارىيدۇر:
- فِي الْمَسْجِدِ حَامِدٌ ياكى حَامِدٌ فِي الْمَسْجِدِ.
ئىش-ھەرىكەتنىڭ يۈز بەرگەن ۋاقتى ياكى ئورنىنى كۆرسىتىدىغان زەبەرلىك (منصوب) ئىسىمدۇر:
- ۋاقىت رەۋىشلىرى (ظَرْفُ الزَّمَانِ): يَوْمَ، لَيْلًا، صَبَاحًا، مَسَاءً، غَدًا، حِينًا، أَمْسِ.
- سَافَرْتُ لَيْلًا — (كېچىسى سەپەر قىلدىم).
- صُمْتُ يَوْمَ الْخَمِيسِ — (پەيشەنبە كۈنى روزا تۇتتۇم).
- ئورۇن رەۋىشلىرى (ظَرْفُ الْمَكَانِ): أَمَامَ، خَلْفَ، فَوْقَ، تَحْتَ، يَمِينَ، شِمَالَ، عِنْدَ.
- جَلَسْتُ أَمَامَ الْمِحْرَابِ — (مىھراپنىڭ ئالدىدا ئولتۇردۇم).
- الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ — (جەننەت ئانىلارنىڭ قەدىمى ئاستىدىدۇر).
- قَطُّ: پەقەت ئۆتكەن زاماندىكى بولۇشسىزلىقنى تەكىتلەش ئۈچۈن كېلىدۇ (زەممە ئۈستىگە مەبنى):
- مَا شَرِبْتُ الْخَمْرَ قَطُّ — (مەن ھاراقنى ھاياتىمدا ئەسلا تېتىپ باقمىدىم).
- أَبَدًا: كەلگۈسى زاماندىكى بولۇشسىزلىقنى تەكىتلەش ئۈچۈن كېلىدۇ (زەبەرلىك مۇئرەب رەۋىش):
- لَنْ أَشْرَبَ الْخَمْرَ أَبَدًا — (مەن ھاراقنى مەڭگۈ ئىچمەيمەن).
بىر پېئىلنى جەزم قىلىدىغان تۆت ھەرپ بار:
- لَمْ: بولۇشسىزلىق ۋە ئۆتكەن زامانغا ئايلاندۇرۇش — لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ.
- لَمَّا: تېخى بولمىغانلىقنى («تېخىچە…») بىلدۈرىدۇ — لَمَّا يَدْخُلِ الإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ.
- لَامُ الْأَمْرِ (بۇيرۇق لامى): غايىب شەخسكە بۇيرۇق بېرىدۇ (ئادەتتە زىرلىك، ئالدىغا «وَ» ياكى «فَـ» كەلسە سۇكۇن بولىدۇ) — فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ (ياخشى سۆز قىلسۇن ياكى سۈكۈت قىلسۇن).
- لَا النَّاهِيَةُ (چەكلەش لاسى): بىرەر ئىشتىن چەكلەش — لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا (غەم يېمىگىن، ئاللاھ بىز بىلەن بىللە).
- بۇيرۇق ياكى نەھيى سۆزىدىن كېيىن كەلگەن كەلگۈسى زامان پېئىلى نەتىجە ياكى مۇكاپات مەنىسىنى ئىپادىلىسە، جەزم ئوقۇلىدۇ:
- أَسْلِمْ تَسْلَمْ — (مۇسۇلمان بولغىن، ئامان قالىسەن — ئەسلى مەنىسى: «ئەگەر مۇسۇلمان بولساڭ، ئامان قالىسەن»).
- اقْرَأْ تَفْهَمْ — (ئوقۇغىن، چۈشىنىسەن).
- بۈيۈك پاجىئە ياكى چىدىغۇسىز ئاغرىق پەيتىدە نىدا قىلىش ئۇسلۇبى بولۇپ، «وَا» بىلەن باشلىنىپ، سۆزنىڭ ئاخىرىغا سوزۇلما ھا («ـَاهْ») قوشۇلىدۇ:
- وَامُعْتَصِمَاهْ! (ئى مۇئتەسىم، قەيەردە سەن؟!)
- وَارَأْسَاهْ! (ۋاي بېشىم، بېشىم قاتتىق ئاغرىپ كەتتى!)
- وَاكَبِدَاهْ! (ۋاي جىگىرىم!).
- إِذَا (چاغدا، ئەگەر): كەلگۈسىگە نىسبەتەن يۈز بېرىشى كۈتۈلگەن ئىمكانىيەتلىك شەرت:
- إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ… (ئاللاھنىڭ ياردىمى ۋە زەپەر كەلگەن چاغدا…).
- لَوْ (ئەگەر … بولغان بولسا): ئۆتكەن زاماندا مۇمكىن بولمىغان، ئەمەلگە ئاشمىغان تەسەۋۋۇرىي شەرت (حرف امتناع لامتناع):
- لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا (ئەگەر ئاسمان ۋە زېمىندا ئاللاھتىن بۆلەك ئىلاھلار بولغان بولسا، ئىككىلىسى خاراب بولاتتى).
- لَوْلَا (ئەگەر … بولمىغاندا): بىر ئىشنىڭ مەۋجۇت بولۇشى سەۋەبلىك ئىككىنچى ئىشنىڭ يۈز بەرمىگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ (حرف امتناع لوجود):
- لَوْلَا الْإِسْلَامُ لَضَلَلْنَا (ئەگەر ئىسلام دىنى بولمىغان بولسا، بىز ئەلۋەتتە گۇمراھ بولغان بولاتتۇق).
بۇ قوراللار ئىككى پېئىلنى تەڭ جەزم قىلىدۇ: بىرىنچىسى «شەرت پېئىلى» (فِعْلُ الشَّرْطِ)، ئىككىنچىسى «شەرتنىڭ جاۋابى» (جَوَابُ الشَّرْطِ):
- إِنْ (ئەگەر): إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ (ئەگەر تىرىشساڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىسەن).
- مَنْ (كىمكى): مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ (كىمكى يامانلىق قىلسا جازاسىنى تارتىدۇ).
- مَا (نېمىكى): وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ (نېمىلا ياخشىلىق قىلساڭلار ئاللاھ ئۇنى بىلىدۇ).
- مَهْمَا (ھەرقانداق): مَهْمَا تَقُلْ نُصَدِّقْكَ (قانداقلا دېمىگىن بىز ساڭا ئىشىنىمىز).
- مَتَى (قاچانكى): مَتَى تَذْهَبْ أَذْهَبْ (قاچان بارساڭ مەنمۇ شۇ چاغدا بارىمەن).
- أَيْنَ / أَيْنَمَا (قەيەردىلا): أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ (قەيەردىلا بولماڭلار، ئۆلۈم سىلەرنى تاپىدۇ).
- حَيْثُمَا (قەيەردىلا): حَيْثُمَا تَجْلِسْ أَجْلِسْ.
- أَيّ (قايسىلا): أَيَّ كِتَابٍ تَقْرَأْ تَسْتَفِدْ مِنْهُ.
ئەگەر شەرتنىڭ جاۋابى جەزم قوبۇل قىلىشقا سالاھىيەتلىك پېئىل بولمىسا، ئالدىغا مەجبۇرىي «فَـ» ئۇلىنىدۇ:
- ئىسىملىق جۈملە بولسا: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ.
- تەلەپلىك (بۇيرۇق، نەھيى ياكى تىلەك) جۈملە بولسا: إِنْ رَأَيْتَ حَامِدًا فَسَلِّمْ عَلَيْهِ.
- قېتىپ قالغان پېئىل (فعل جامد) بولسا: مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا (بىزنى ئالدىغان كىشى بىزدىن ئەمەستۇر).
- «مَا»، «قَدْ»، «لَنْ» بىلەن باشلانسا: إِنْ سَرَقَ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ.
- كەلگۈسى ھەرپلىرى («سَـ» ياكى «سَوْفَ») بىلەن كىرگەن بولسا: مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَسَوْفَ يَكْفِيهِ.
- بىر شەيئىنىڭ ھەجمىنى كىچىكلىتىش، ئېتىبارسىزلىقىنى كۆرسىتىش ياكى ئەكسىچە سۆيۈملۈك قىلىپ چاقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ:
- 3 ھەرپلىك ئىسىملارغا: فُعَيْلٌ — قَلَمٌ ← قُلَيْمٌ (قەلەمچەك)، نَهْرٌ ← نُهَيْرٌ (ئېرىقچە)، ابْنٌ ← بُنَيٌّ (ئەي ئوغلۇم)، عَبْدٌ ← عُبَيْدٌ.
- 4 ھەرپلىك ئىسىملارغا: فُعَيْعِلٌ — دِرْهَمٌ ← دُرَيْهِمٌ، مَسْجِدٌ ← مُسَيْجِدٌ، دَفْتَرٌ ← دُفَيْتِرٌ.
- 5 ھەرپلىك (تۆتىنچىسى سوزۇق ھەرپ) ئىسىملارغا: فُعَيْعِيلٌ — مِفْتَاحٌ ← مُفَيْتِيحٌ، عُصْفُورٌ ← عُصَيْفِيرٌ (چىغچىقچاق).
ئەرەب تىلىدا 3 ھەرپلىك تۈپ پېئىللارنىڭ ماضي ۋە مضارع شەكىللىرى ئوتتۇرا ھەرپنىڭ ھەرىكىتىگە قاراپ مۇشۇ 6 باب بويىچە تۈرلىنىدۇ:
| باب نامى |
ماضي ھەرىكىتى |
مضارع ھەرىكىتى |
ئۆلچىمى (الوزن) |
مەشھۇر مىساللار |
| 1-باب |
زەبەر (فَتْحٌ) |
پىش (ضَمٌّ) |
فَعَلَ يَفْعُلُ |
نَصَرَ يَنْصُرُ، كَتَبَ يَكْتُبُ، دَخَلَ يَدْخُلُ، قَالَ يَقُولُ |
| 2-باب |
زەبەر (فَتْحٌ) |
زىر (كَسْرٌ) |
فَعَلَ يَفْعِلُ |
ضَرَبَ يَضْرِبُ، جَلَسَ يَجْلِسُ، غَسَلَ يَغْسِلُ، بَاعَ يَبِيعُ |
| 3-باب |
زەبەر (فَتْحٌ) |
زەبەر (فَتْحٌ) |
فَعَلَ يَفْعَلُ |
فَتَحَ يَفْتَحُ، قَرَأَ يَقْرَأُ، ذَهَبَ يَذْهَبُ، قَطَعَ يَقْطَعُ |
| 4-باب |
زىر (كَسْرٌ) |
زەبەر (فَتْحٌ) |
فَعِلَ يَفْعَلُ |
عَلِمَ يَعْلَمُ، فَهِمَ يَفْهَمُ، سَمِعَ يَسْمَعُ، شَرِبَ يَشْرَبُ |
| 5-باب |
پىش (ضَمٌّ) |
پىش (ضَمٌّ) |
فَعُلَ يَفْعُلُ |
حَسُنَ يَحْسُنُ، كَرُمَ يَكْرُمُ، كَبُرَ يَكْبُرُ، ثَقُلَ يَثْقُلُ (دائىم ئۆتۈمسىز) |
| 6-باب |
زىر (كَسْرٌ) |
زىر (كَسْرٌ) |
فَعِلَ يَفْعِلُ |
حَسِبَ يَحْسِبُ، وَرِثَ يَرِثُ، وَلِيَ يَلِي (سۆزلىرى ئەڭ ئاز باب) |
- ئىسىملىق جۈملىنىڭ بېشىغا تەكىت ئۇقتۇرۇش ئۈچۈن فەتھىلىك «لَـ» قوشۇلىدۇ. ئۇ ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمنىڭ ئىئرابىغا تەسىر قىلمايدۇ:
- لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ (ئۇلارنىڭ دىللىرىدا سىلەردىن قورقۇش ئاللاھتىن قورقۇشتىنمۇ كۈچلۈكتۇر).
- لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا.
- جۈملىگە «إِنَّ» كىرگەندە، ئىككى تەكىت قورالىنىڭ («إِنَّ» بىلەن «لَـ») جۈملىنىڭ بېشىدا ئۇچرىشىپ قېلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن، لام ئىگىدىن خەۋەرگە سىيرىلىپ ئۆتىدۇ:
- إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ (ھەقىقەتەن رەببىڭ ئەلۋەتتە جازاسى تېز بولغۇچىدۇر).
- إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ (ھەقىقەتەن ئىنسان ئەلۋەتتە زىيان ئىچىدىدۇر).
- «إِنَّ» گە «مَا» قوشۇلۇپ «إِنَّمَا» بولغاندا، «مَا» ئۇنىڭ ئىسىمنى زەبەرلىك قىلىش ھۆكمىنى تامامەن توختىتىدۇ (كفّ) ھەمدە مەنىنى قەتئىي پۈتۈنلۈككە، پەقەتلىككە (حصر) يۆتكەيدۇ:
- إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ (مۆمىنلەر پەقەت ۋە پەقەتلا قېرىنداشلاردۇر).
- «الْمُؤْمِنُونَ» = مبتدأ مرفوع بالواو (إِنَّ نىڭ ئىسمى دەپ قارالمايدۇ).
- مَا النَّافِيَةُ (بولۇشسىزلىق): مَا كَتَبْتُ الدَّرْسَ (دەرسنى يازمىدىم).
- مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةُ (سوراق): مَا هَذَا؟ (بۇ نېمە؟).
- مَا الْمَوْصُولَةُ (نىسبىي — «نەرسە»): أَعْجَبَنِي مَا فَعَلْتَهُ (قىلغان ئىشىڭ ماڭا ياراپ كەتتى).
- مَا الشَّرْطِيَّةُ (شەرت): وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ.
- مَا الْمَصْدَرِيَّةُ (مەسدەرلىك): ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ.
- مَا الْكَافَّةُ (توستۇقچى): إِنَّمَا، كَأَنَّمَا، لَيْتَمَا.
- مَا الزَّائِدَةُ (تەكىتلىك ئارتۇق): عَمَّا قَلِيلٍ.
- مَا الْمُبْهَمَةُ (تولۇق مۇجمەللىك): أَعْطِنِي كِتَابًا مَّا (ماڭا بىرەر كىتاب بېرىپ تۇر، قايسىسى بولسا مەيلى).