- مەنىسى: «بۇ».
- ئاتىلىشى: ئاياللىق بىرلىك يېقىننى كۆرسىتىش ئالمىشى (اسم إشارة للمفرد المؤنث القريب).
- ئىشلىتىلىشى: يېقىن ئورۇندىكى ئاياللىق جىنس بىرلىك ساندىكى شەيئىلەرنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ:
- هَذِهِ سَاعَةُ عَلِيٍّ — (بۇ ئەلىنىڭ سائىتى)
- هَذِهِ قِدْرٌ — (بۇ قازان)
- مەنىسى: «…نىڭ»، «…ئۈچۈن» (تەۋەلىك ياكى سەۋەب).
- ئاتىلىشى: ئاخىرىنى زىر قىلغۇچى قوشۇمچە (حرف جر).
- ئىشلىتىلىشى: ئۆزىدىن كېيىن كەلگەن ئىسىمنىڭ ئاخىرىنى زىرلىك ئوقۇتىدۇ:
- هَذِهِ لِخَالِدٍ — (بۇ خالىدنىڭدۇر)
- الْحَمْدُ لِلَّهِ — (ھەمدۇسانا ئاللاھقا خاستۇر).
ئەرەب تىلىدا بەدەندىكى ئەزالارنىڭ گرامماتىكىلىق جىنسى مۇنداق بەلگىلىنىدۇ:
- جۈپ ئەزالار: ئىككىدىن بولغان ئەزالارنىڭ نامى ئاياللىق (مؤنث) ھېسابلىنىدۇ ۋە «هَذِهِ» بىلەن كۆرسىتىلىدۇ:
- هَذِهِ أُذُنٌ (بۇ بىر قۇلاق)
- هَذِهِ عَيْنٌ (بۇ بىر كۆز)
- هَذِهِ يَدٌ (بۇ بىر قول)
- هَذِهِ رِجْلٌ (بۇ بىر پۇت)
- تاق ئەزالار: يەككە بولغان ئەزالار ئەرلىك (مذكر) ھېسابلىنىدۇ ۋە «هَذَا» بىلەن كۆرسىتىلىدۇ:
- هَذَا أَنْفٌ (بۇ بۇرۇن)
- هَذَا فَمٌ (بۇ ئېغىز)
- هَذَا رَأْسٌ (بۇ باش)
- ئەرلىك جىنستىكى سۈپەت ۋە ئىسىملارنى ئاياللىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئاخىرىغا ئاياللىق تېسى «ة» (التاء المربوطة) قوشۇلىدۇ:
- طَالِبٌ (ئەر ئوقۇغۇچى) ← طَالِبَةٌ (قىز ئوقۇغۇچى)
- طَبِيبٌ (ئەر دوختۇر) ← طَبِيبَةٌ (ئايال دوختۇر)
- مُدَرِّسٌ (ئەر ئوقۇتقۇچى) ← مُدَرِّسَةٌ (ئايال ئوقۇتقۇچى)
- سەمائىي ئاياللىق (مؤنث سماعي): بەزى سۆزلەر سىرتىدىن «ة» ئالامىتى بولمىسىمۇ، ئەرەبلەرنىڭ ئەنئەنىۋى قوللىنىشى بويىچە ئاياللىق دەپ قوبۇل قىلىنغان: الْقِدْرُ (قازان)، الشَّمْسُ (قۇياش)، الْأَرْضُ (يەر)، النَّارُ (ئوت).
- مەنىسى: «ئاۋۇ»، «ئۇ».
- ئاتىلىشى: ئاياللىق بىرلىك يىراقنى كۆرسىتىش ئالمىشى (اسم إشارة للمفرد المؤنث البعيد).
- ئىشلىتىلىشى: يىراق ئورۇندىكى ئاياللىق شەيئىلەرنى كۆرسىتىش ئۈچۈن كېلىدۇ:
- تِلْكَ فَاطِمَةُ — (ئاۋۇ پاتىمە)
- تِلْكَ بَيْضَةٌ — (ئاۋۇ تۇخۇم)
- تِلْكَ نَاقَةٌ — (ئاۋۇ چىشى تۆگە)
| ئارىلىق |
ئەرلىك جىنس (مذكر) |
ئاياللىق جىنس (مؤنث) |
| يېقىن (قريب) |
هَذَا (بۇ — مەسىلەن: هَذَا طَالِبٌ) |
هَذِهِ (بۇ — مەسىلەن: هَذِهِ طَالِبَةٌ) |
| يىراق (بعيد) |
ذَلِكَ (ئاۋۇ — مەسىلەن: ذَلِكَ نَجْمٌ) |
تِلْكَ (ئاۋۇ — مەسىلەن: تِلْكَ بَيْضَةٌ) |
- كۆرسىتىش ئالمىشىدىن كېيىن بىۋاسىتە «ال»لىق ئىسىم كەلسە، ئۇ ئالماش بىلەن بىرلىشىپ ئىزاھلىق سۆز بىرىكمىسى (بدل) ھاسىل قىلىدۇ:
- هَذَا الرَّجُلُ تَاجِرٌ — (بۇ كىشى سودىگەردۇر)
- ذَلِكَ الرَّجُلُ طَبِيبٌ — (ئاۋۇ كىشى دوختۇردۇر)
- بۇ يەردە هَذَا (ئىگە)، الرَّجُلُ (بەدەل — هَذَا نىڭ ئىزاھاتى)، تَاجِرٌ (خەۋەر).
- بەدەل بىلەن كۆرسىتىش ئالمىشى سان، جىنس ۋە ئىئرابتا ئۆزئارا تولۇق ماسلىشىدۇ.
- «أَمَامَ» — «ئالدىدا»، «خَلْفَ» — «ئارقىسىدا» مەنىسىدىكى ئورۇن رەۋىشلىرىدۇر (ظروف مكان).
- جۈملىدە دائىم زەبەرلىك كېلىدۇ ھەم ئۆزىدىن كېيىنكى ئىسىمنى ئىزاپەت بويىچە زىرلىك ئوقۇتىدۇ:
- بَيْتُ التَّاجِرِ أَمَامَ الْمَسْجِدِ — (سودىگەرنىڭ ئۆيى مەسجىدنىڭ ئالدىدا)
- بَيْتُ الطَّبِيبِ خَلْفَ الْمَدْرَسَةِ — (دوختۇرنىڭ ئۆيى مەكتەپنىڭ كەينىدە)
- جَلَسْتُ أَمَامَ حَامِدٍ — (مەن ھامىدنىڭ ئالدىدا ئولتۇردۇم).
- ئاخىرى ئەلىف بىلەن پۈتكەن ئىسىملار (مەسىلەن: أَمْرِيكَا، الْمُسْتَشْفَى، عِيسَى) نىڭ ئاخىرىدا ھەرىكەتلەر (پىش، زەبەر، زىر) لەپزىي ھالدا كۆرۈنمەيدۇ.
- بۇلارنىڭ ئىئرابى پەرەزىي (تەقدىرىي — تقديراً) بولىدۇ:
- باش كېلىشتە: أَمْرِيكَا دَوْلَةٌ (ئامېرىكا بىر دۆلەتتۇر) — پىشى تەقدىرىي.
- ئىگىلىك كېلىشتە: أَنَا مِنْ أَمْرِيكَا (مەن ئامېرىكىدىن) — زىرى تەقدىرىي.
- كېسەلخانا مىسالى: ذَهَبَ إِلَى الْمُسْتَشْفَى — «إِلَى» كىرگەن بولسىمۇ، ئاخىرىدىكى يېزىلغان ئەلىف مەقسۇرا ئۆزگەرمەيدۇ.
بىر ئىسىمنىڭ ئارقىسىدىن كېلىپ، ئۇنىڭ سۈپەت-خۇسۇسىيىتىنى بايان قىلىدىغان سۆز سۈپەت (النعت / الصفة)، سۈپەتلەنگۈچى ئىسىم بولسا مەنسۇپ (المنعوت / الموصوف) دەپ ئاتىلىدۇ:
- أَنَا طَالِبٌ جَدِيدٌ — (مەن يېڭى ئوقۇغۇچى) → طَالِبٌ (منعوت)، جَدِيدٌ (نعت).
- هِيَ الطَّالِبَةُ الْجَدِيدَةُ — (ئۇ يېڭى قىز ئوقۇغۇچى).
- ئىئراب جەھەتتىن:
- پىشلىق: هَذَا كِتَابٌ جَدِيدٌ
- زەبەرلىك: قَرَأْتُ كِتَابًا جَدِيدًا
- زىرلىك: هَذَا اسْمُ كِتَابٍ جَدِيدٍ
- جىنس جەھەتتىن (ئەرلىك/ئاياللىق):
- ابْنٌ كَبِيرٌ (چوڭ ئوغۇل) vs بِنْتٌ صَغِيرَةٌ (كىچىك قىز).
- سان جەھەتتىن (بىرلىك، ئىككىلىك، كۆپلۈك):
- لَنَا مُدِيرٌ صَالِحٌ (بىزنىڭ ياخشى بىر مۇدىرىمىز بار).
- ئېنىق ۋە ئېنىقسىزلىق جەھەتتىن:
- ئېنىق: الْعَرَبِيَّةُ لُغَةٌ سَهْلَةٌ (ئەرەب تىلى ئاسان تىلدۇر).
ئاخىرى «ان» بىلەن تۈگىگەن «فَعْلَانُ» ئۆلچىمىدىكى سۈپەتلەر تەنۋىن ۋە زىرنى قوبۇل قىلمايدۇ:
- كَسْلَانُ (ھورۇن)
- جَوْعَانُ (ئاچ، قورسىقى ئاچ)
- عَطْشَانُ (ئۇسسىغان)
- غَضْبَانُ (ئاچچىقلانغان)
- مَلْآنُ (توشقان، لىق)
- جۈملىدە كېلىشى: أَنَا جَوْعَانُ (مېنىڭ قورسىقىم ئاچ)، تەنۋىنسىز يەككە پىش ئالىدۇ.
- الْآنَ — «ھازىر» مەنىسىدىكى ۋاقىت رەۋىشى (مبني على الفتح).
- عِنْدَ — «يېنىدا»، «قېشىدا»، «ھوزۇرىدا» مەنىسىدىكى ئورۇن رەۋىشى.
مۇستەقىل تۇرالمايدىغان، پەقەت ئىسىم ياكى پېئىلنىڭ ئاخىرىغا ئۇلىنىپ كېلىدىغان ئالماشلار:
- III شەخس (غائب):
- ـهُ (ئۇنىڭ — ئەرلىك): اسْمُهُ أُسَامَةُ (ئۇنىڭ ئىسمى ئوسامە)
- ـهَا (ئۇنىڭ — ئاياللىق): اسْمُهَا زَيْنَبُ (ئۇنىڭ ئىسمى زەينەب)
- فَهِمْتُهُ (مەن ئۇنى چۈشەندىم)
- II شەخس (مخاطب):
- ـكَ (سېنىڭ — ئەرلىك): مَا اسْمُكَ؟ (ئىسمىڭ نېمە؟)، أَيْنَ أَبُوكَ؟ (داداڭ قەيەردە؟)
- ـكِ (سېنىڭ — ئاياللىق)
- ـكُمْ (سىلەرنىڭ): مَنْ خَلَقَكُمْ؟ (سىلەرنى كىم ياراتتى؟)
- I شەخس (متكلم):
- ـي (مېنىڭ): اسْمِي مُحَمَّدٌ (مېنىڭ ئىسمىم مۇھەممەد)
- ـنَا (بىزنىڭ): فَصْلُنَا جَمِيلٌ (سىنىپىمىز چىرايلىق)، خَلَقَنَا اللَّهُ (بىزنى ئاللاھ ياراتتى).
- ذَهَبَ (ئۇ كەتتى — III شەخس ئەرلىك)
- ذَهَبْتَ (سەن كەتتىڭ — II شەخس ئەرلىك)
- ذَهَبْتُ (مەن كەتتىم — I شەخس ئورتاق):
- أَذَهَبْتَ إِلَى الْكُوَيْتِ يَا مُحَمَّدُ؟ — نَعَمْ، ذَهَبْتُ. (ئى مۇھەممەد! كۇۋەيتكە باردىڭمۇ؟ — ھەئە، باردىم.)
- بىر نەرسىنىڭ يېنىدا بارلىقىنى ياكى ئىگىدارچىلىقىنى بايان قىلغاندا:
- ئادەملەر (ئۇرۇق-تۇغقان، قېرىنداش) ئۈچۈن: «لِـ» ئىشلىتىلىدۇ: لِي أَخٌ (مېنىڭ بىر قېرىندىشىم بار). «عِنْدِي أَخٌ» دېيىش توغرا ئەمەس.
- ماددىي بۇيۇملار ئۈچۈن: «عِنْدَ» ئىشلىتىلىدۇ: عِنْدِي كِتَابٌ (مېنىڭ كىتابىم بار).
- مەنىسى: «بىلەن»، «بىللە».
- بىرلىكتە بولۇش زامانى ياكى ئورنىنى كۆرسىتىدۇ، زەبەرلىك ئوقۇلىدۇ:
- خَرَجَ حَامِدٌ مَعَ خَالِدٍ — (ھامىد خالىد بىلەن چىقىپ كەتتى)
- جَلَسَ الْمُدَرِّسُ مَعَ الْمُدِيرِ — (ئوقۇتقۇچى مۇدىر بىلەن ئولتۇردى).
- تولۇق تۈرلىنىدىغان ئەرلىك ئىسىملار: مُحَمَّدٌ، خَالِدٌ، حَامِدٌ (تەنۋىن بىلەن تۈگىيدۇ).
- ئاخىرىغا «ة» ئۇلانغان ئەرلىك خاس ئىسىملار: تۈرلىنىشتىن چەكلىنىدۇ، تەنۋىن ۋە زىر ئالمايدۇ:
- حَمْزَةُ، طَلْحَةُ، أُسَامَةُ، مُعَاوِيَةُ (مەسىلەن: مَعَ مُعَاوِيَةَ).